Chapter 10 — Numbers & Math

Bu bob JavaScript'da sonlar bilan ishlashning barcha qirralarini o'z ichiga oladi — oddiy arifmetikadan tortib, ko'pchilik dasturchilarni chalg'itadigan "qiyin joylar"gacha.

---

10.1 Number data type

Simple Explanation

JavaScript'da boshqa ba'zi tillardan farqli o'laroq, butun son (integer) va kasr son (float) uchun alohida type yo'q — ikkalasi ham bitta Number type'iga kiradi.

Example

script.js
JavaScriptNusxalash
01let age = 25;        // butun son
02let price = 19.99;   // kasr son
03 
04console.log(typeof age);   // "number"
05console.log(typeof price); // "number"

💡 Key Idea
Boshqa tillarda (masalan, Java yoki C++) int va float alohida type. JavaScript'da esa hammasi bitta number — bu soddalashtiradi, lekin ba'zi noaniqliklarga ham olib keladi (pastda ko'ramiz).

10.2 ⚠️ Qiyin mavzu: Floating Point aniqligi muammosi

Simple Explanation

Ba'zi kasr sonlar ustida amal bajarilganda, natija siz kutgandek "tekis" chiqmaydi.

Nega bu muhim va nima uchun qiyin?

Bu mavzu ko'pchilik yangi boshlovchilarni hayron qoldiradi, chunki natija matematik jihatdan "noto'g'ri" ko'rinadi:

script.js
JavaScriptNusxalash
01console.log(0.1 + 0.2);

Siz 0.3 kutasiz, lekin natija:

code.text
TEXTNusxalash
010.30000000000000004

Nima uchun bunday bo'ladi? (Technical Explanation)

Kompyuterlar sonlarni binary (ikkilik) tizimda saqlaydi. Inson uchun 0.1 va 0.2 — oddiy, aniq sonlar. Lekin binary tizimda ular cheksiz takrorlanuvchi kasr sifatida saqlanadi (xuddi inson tilida 1/3 ni 0.333333... deb yozganimizdek — hech qachon aniq tugamaydi).
Kompyuter bu cheksiz sonni qandaydir joyda "kesib tashlashi" kerak, natijada juda kichik xatolik (rounding error) paydo bo'ladi.

Real-Life Analogy

📏 Buni lineyka bilan o'lchashga o'xshating: agar lineykangizda faqat millimetr chiziqlari bo'lsa, siz 10.333... sm ni aniq o'lchay olmaysiz — eng yaqin millimetrga yaxlitlaysiz. Kompyuter ham xuddi shunday, faqat "chiziqlari" binary formatda.

Bu muammoni qanday hal qilish kerak?

script.js
JavaScriptNusxalash
01let result = 0.1 + 0.2;
02 
03console.log(result.toFixed(2));        // "0.30" (string sifatida)
04console.log(Number(result.toFixed(2))); // 0.3 (son sifatida)

⚠️ Common Mistake
Pul bilan ishlashda (masalan, onlayn do'kon) 0.1 + 0.2 kabi hisob-kitoblarni to'g'ridan-to'g'ri solishtirish katta xatolarga olib kelishi mumkin:

script.js
JavaScriptNusxalash
01console.log(0.1 + 0.2 === 0.3); // false!

🔥 Important
Pul bilan ishlaganda, sonlarni kasrda emas, eng kichik birlikda (masalan, tiyin/cent) butun son sifatida saqlash tavsiya etiladi: 1050 (tiyin) — 10.50 so'm o'rniga.

10.3 parseInt(), parseFloat(), Number()

Simple Explanation

String'ni songa aylantirish uchun uchta asosiy usul bor.

Jadval

Example

script.js
JavaScriptNusxalash
01console.log(Number("42"));       // 42
02console.log(Number("42px"));     // NaN (butun string son emas)
03console.log(parseInt("42px"));   // 42 (boshidagi sonni oladi)
04console.log(parseFloat("3.14")); // 3.14

Explanation

Number() — string to'liq to'g'ri son formatida bo'lishi kerak, aks holda NaN qaytaradi. parseInt/parseFloat esa string boshidan sonni "o'qib", qolganini e'tiborsiz qoldiradi.

🔗 Connection
NaN haqida keyingi bo'limda batafsil to'xtalamiz — bu ham ko'p dasturchilarni chalg'itadigan mavzu.

10.4 ⚠️ Qiyin mavzu: NaN (Not a Number)

Simple Explanation

NaN — "bu son emas" degan ma'noni anglatuvchi maxsus qiymat, lekin qiziqarli tomoni shundaki, typeof NaN natijasi "number" bo'ladi!

Real-Life Analogy

🧮 NaNni "matematik xatolik belgisi" deb tasavvur qiling — xuddi kalkulyatorda 0 ÷ 0 bosganingizda ekranda "Error" chiqishiga o'xshaydi, lekin JavaScript buni maxsus NaN qiymati bilan ifodalaydi.

Example

script.js
JavaScriptNusxalash
01let result = "salom" * 2;
02 
03console.log(result);         // NaN
04console.log(typeof result);  // "number" (!)

Eng qiyin qismi: NaN o'ziga ham teng emas!

script.js
JavaScriptNusxalash
01console.log(NaN === NaN); // false

Nima uchun? Bu — IEEE 754 standarti bo'yicha butun dasturlash dunyosida qabul qilingan qoida: NaN "aniqlanmagan/hisoblab bo'lmaydigan natija"ni bildiradi, va ikkita "aniqlanmagan narsa" bir xil deb hisoblanmaydi.

NaN ni qanday tekshirish kerak?

script.js
JavaScriptNusxalash
01let value = NaN;
02 
03console.log(Number.isNaN(value)); // true — to'g'ri usul

⚠️ Common Mistake
❌ Yomon: value === NaN — bu hech qachon true bo'lmaydi.
✅ To'g'ri: Number.isNaN(value) ishlatish kerak.

10.5 Math obyekti

Simple Explanation

Math — matematik amallar uchun tayyor metodlarga ega maxsus obyekt.

Jadval — Eng ko'p ishlatiladigan Math metodlari

Example

script.js
JavaScriptNusxalash
01console.log(Math.round(7.5));  // 8
02console.log(Math.floor(7.9));  // 7
03console.log(Math.ceil(7.1));   // 8

10.6 ⚠️ Qiyin mavzu: Math.random() bilan oraliqdagi son olish

Simple Explanation

Math.random() faqat 0 (kiritilgan) va 1 (kiritilmagan) orasida son beradi. Ko'pincha bizga boshqa oraliqdagi son kerak bo'ladi (masalan, 1 dan 10 gacha).

How It Works — bosqichma-bosqich

Aytaylik, bizga min va max orasida (ikkalasi ham kiritilgan holda) tasodifiy butun son kerak:

script.js
JavaScriptNusxalash
01function getRandomInt(min, max) {
02    return Math.floor(Math.random() * (max - min + 1)) + min;
03}

1. Math.random() — 0 dan 1 gacha (masalan, 0.73).
2. (max - min + 1) — oraliqning "kengligi".
3. Math.random() * kenglik — 0 dan kenglikkacha kasr son beradi.
4. Math.floor(...) — buni butun songa aylantiradi (0 dan kenglik-1 gacha).
5. + min — natijani kerakli oraliqqa "suradi".

Example

script.js
JavaScriptNusxalash
01console.log(getRandomInt(1, 10)); // 1 dan 10 gacha (ikkalasi ham mumkin)

💡 Key Idea
Bu formula — deyarli har qanday loyihada (o'yin, lotereya, test generatori) ishlatiladigan standart formula. Uni yodlab olish tavsiya etiladi.

📝 Practice Exercises

🟢 Exercise 1 — Easy

Task:
Ikki son berilgan: 7.8 va 3.2. Ularni Math.round, Math.floor, Math.ceil bilan yaxlitlab, natijalarni solishtiring.
Required Concepts:

• Math object
  Hint:
  Har uchala metod bilan natijani chiqarib, farqini kuzating.

---

🟡 Exercise 2 — Medium

Task:
getRandomInt(min, max) functionidan foydalanib, 1 dan 6 gacha (zar o'yini kabi) tasodifiy son generatsiya qiluvchi kod yozing va uni 5 marta chaqiring.
Required Concepts:

• Math.random()
• Math.floor()
  Hint:
  Yuqoridagi formuladan foydalaning: min = 1, max = 6.

---

🔴 Exercise 3 — Hard

Task:
Ikki kasr sonni (price1 = 0.1, price2 = 0.2) qo'shib, natijani to'g'ri ikki xonali kasr sifatida (masalan, "0.30" emas, balki 0.3 son sifatida) chiqaradigan function yozing.
Required Concepts:

• Floating point muammosi
• toFixed()
• Number()
  Hint:
  Number((price1 + price2).toFixed(2)) dan foydalaning.

🔮 Predict the Output

script.js
JavaScriptNusxalash
01console.log(0.1 + 0.2 === 0.3);
02console.log(NaN === NaN);
03console.log(typeof NaN);

🧠 Think first! Javobni ko'rishdan oldin kamida 30 soniya o'ylang.

<details> <summary>Answer</summary> false false "number"

Why?
0.1 + 0.2 binary formatda aniq 0.3 emas (floating point xatosi). NaN hech qachon o'ziga ham teng emas (IEEE 754 standarti). typeof NaN esa "number" qaytaradi, chunki NaN — bu "number" type'ining maxsus qiymati.

</details>

🐛 Debugging Challenge

Quyidagi kodda muammo bor:

script.js
JavaScriptNusxalash
01let total = 19.99 + 5.99;
02 
03if (total === 25.98) {
04    console.log("To'g'ri hisoblandi");
05} else {
06    console.log("Xatolik bor");
07}

Your Task:

• Kod nima natija berishini bashorat qiling.
• Nima uchun bunday bo'lishini tushuntiring.
• Kodni to'g'ri ishlaydigan qilib tuzating.

<details> <summary>Solution</summary> Muammo: Floating point aniqligi muammosi tufayli, 19.99 + 5.99 natijasi aniq 25.98 bo'lmasligi mumkin (masalan, 25.979999999999997), shuning uchun === solishtiruvi false qaytaradi.

Yechim:

script.js
JavaScriptNusxalash
01let total = 19.99 + 5.99;
02let rounded = Number(total.toFixed(2));
03 
04if (rounded === 25.98) {
05    console.log("To'g'ri hisoblandi");
06} else {
07    console.log("Xatolik bor");
08}

</details>

📌 Chapter Summary

• JavaScript'da butun va kasr sonlar uchun bitta Number type mavjud.
• Floating point arifmetikasi ba'zida noaniq natija berishi mumkin — bu binary tizimning xususiyati.
• NaN — "son emas" qiymati, lekin typeof NaN — "number".
• NaNni tekshirish uchun Number.isNaN() ishlatiladi.
• Math obyekti orqali yaxlitlash, tasodifiy son va boshqa amallar bajariladi.

🎯 Key Takeaways

• Pul hisob-kitoblarida floating point xatosidan ehtiyot bo'ling — toFixed() yordam beradi.
• NaN === NaN — har doim false, tekshirish uchun Number.isNaN() ishlating.
• parseInt/parseFloat — string boshidagi sonni "o'qiydi", Number() — to'liq string son bo'lishini talab qiladi.
• Math.floor(Math.random() * (max - min + 1)) + min — oraliqdagi tasodifiy son formulasi.
• Math obyekti orqali eng ko'p ishlatiladigan matematik amallar tayyor holda mavjud.

⚡ Quick Cheat Sheet

script.js
JavaScriptNusxalash
01Number("42");        // string → son
02parseInt("42px");    // 42
03parseFloat("3.14m"); // 3.14
04 
05Number.isNaN(NaN);   // true
06 
07Math.round(4.5);     // 5
08Math.floor(4.9);     // 4
09Math.ceil(4.1);      // 5
10Math.abs(-5);        // 5
11Math.max(1, 2, 3);   // 3
12Math.min(1, 2, 3);   // 1
13Math.random();       // 0 - 1 oralig'ida
14 
15function getRandomInt(min, max) {
16    return Math.floor(Math.random() * (max - min + 1)) + min;
17}

---