Chapter 1 — Asosiy Tiplar

TypeScript'ning eng ko'p ishlatiladigan, fundamental tiplari. Bu bob boshqalarga qaraganda kengroq — har bir tipni misollar, chegara holatlar va real-world qo'llanilishi bilan chuqur yoritadi.

---

1.1 string, number, boolean

Simple Explanation

Bu uchtasi — JavaScript'dagi eng oddiy primitiv qiymatlarning TypeScript'dagi tip nomlari.

Example

index.ts
TypeScriptNusxalash
01let name: string = "Abbosbek";
02let age: number = 26;
03let isActive: boolean = true;
04 
05// Template literal bilan ham ishlaydi
06let greeting: string = `Salom, ${name}!`;

Nima uchun kichik harf bilan?

string, number, boolean — TypeScript'ning o'rnatilgan (primitive) tip nomlari, kichik harf bilan yoziladi. String, Number, Boolean (katta harf bilan) — JavaScript'ning "wrapper object" turlari bo'lib, ular deyarli hech qachon ishlatilmasligi kerak.

⚠️ Common Mistake

index.ts
TypeScriptNusxalash
01let name: String = "Abbosbek"; // ISHLAYDI, lekin noto'g'ri amaliyot

Katta harfli String — obyekt wrapper turi, u ko'proq murakkablik va potentsial muammolar keltirib chiqaradi. Har doim kichik harfli string ishlatilishi kerak.

1.2 any va unknown

Simple Explanation

any — TypeScript'ning tip tekshiruvini butunlay o'chiradigan "qochish yo'li". unknown — xavfsizroq alternativa: qiymat noma'lum turda, lekin uni ishlatishdan oldin tip tekshirishga majbur qiladi.

Example

index.ts
TypeScriptNusxalash
01let data: any = "matn";
02data = 42;           // muammosiz
03data.toUpperCase();  // compile vaqtida xato bermaydi, lekin runtime'da xato beradi (42.toUpperCase yo'q)!
04 
05let value: unknown = "matn";
06value = 42;              // muammosiz
07value.toUpperCase();     // XATO: 'value' is of type 'unknown'
08if (typeof value === "string") {
09  value.toUpperCase();   // Endi xavfsiz — TypeScript value'ni string deb "biladi"
10}

⚠️ Common Mistake
anyni "tez yechim" sifatida har qanday tip xatosidan qochish uchun ishlatish — bu TypeScript ishlatishning butun maqsadini yo'qqa chiqaradi. any — "TypeScript'ni o'chirish tugmasi" kabi, faqat haqiqatan zarur bo'lgan (masalan eski kutubxona bilan integratsiya) holatlarda ishlatilishi kerak.

1.3 null, undefined va strictNullChecks

Simple Explanation

JavaScript'da ikkita "bo'sh qiymat" bor: null (ataylab "qiymat yo'q" deb belgilash) va undefined (hali qiymat berilmagan). TypeScript'da strictNullChecks yoqilgan bo'lsa, ular boshqa tiplarga avtomatik "aralashib" ketmaydi.

Example

index.ts
TypeScriptNusxalash
01// strictNullChecks: true bilan
02let name: string = null; // XATO: Type 'null' is not assignable to type 'string'
03 
04let name: string | null = null; // TO'G'RI — union type orqali ruxsat berilgan
05 
06function greet(name: string | null) {
07  if (name === null) {
08    return "Salom, mehmon!";
09  }
10  return `Salom, ${name}!`;
11}

1.4 void va never

Simple Explanation

void — funksiya hech narsa qaytarmasligini bildiradi. never — funksiya HECH QACHON normal tugamasligini (masalan har doim xato tashlashi yoki cheksiz davom etishi) bildiradi.

Example

index.ts
TypeScriptNusxalash
01function logMessage(message: string): void {
02  console.log(message);
03  // return qiymati yo'q (yoki return; bo'lishi mumkin)
04}
05 
06function throwError(message: string): never {
07  throw new Error(message);
08  // Bu funksiya HECH QACHON normal qaytmaydi
09}
10 
11function infiniteLoop(): never {
12  while (true) {}
13}

📝 Practice Exercises

🟢 Exercise 1 — Easy

Task: Ism (string), yosh (number) va aktivlik holati (boolean) uchun to'g'ri tipланган o'zgaruvchilar yarating.

🟡 Exercise 2 — Medium

Task: API'dan kelgan, turi oldindan noma'lum ma'lumotni qabul qiluvchi funksiya yozing, unknown tipidan foydalanib, uni xavfsiz tekshiring.

🔴 Exercise 3 — Hard

Task: Har doim xato tashlaydigan assertNever yordamchi funksiyasini never tipi bilan yozing.

🔮 Predict the Output (Type Error)

index.ts
TypeScriptNusxalash
01// tsconfig.json: "strict": true
02let username: string;
03console.log(username.toUpperCase());

🧠 Think first! Bu compile vaqtida xato beradimi?

<details> <summary>Answer</summary> Ha, xato beradi: `Variable 'username' is used before being assigned`.

Why?
strict rejimida (aniqrog'i strictNullChecks va strictPropertyInitialization bilan bog'liq tekshiruvlar), TypeScript o'zgaruvchi qiymat berilmasdan ishlatilishini kuzatadi va oldini oladi.

</details>

🐛 Debugging Challenge

index.ts
TypeScriptNusxalash
01function processData(data: any) {
02  return data.value.toUpperCase();
03}
04 
05processData({ value: 42 });

Your Task: Bu kod compile vaqtida xato bermaydi, lekin runtime'da xato beradi. Nega, va anyning bu yerdagi muammosi nimada?

<details> <summary>Solution</summary> `data: any` — TypeScript'ga `data.value.toUpperCase()` chaqiruvini hech qanday tekshirmasdan "ruxsat berishni" aytadi. Runtime'da `42.toUpperCase()` chaqirilganda, `TypeError: data.value.toUpperCase is not a function` xatosi yuz beradi — chunki sonlar `toUpperCase` metodiga ega emas. Agar `any` o'rniga aniq tip (`{ value: string }`) ishlatilganda, bu xato compile vaqtidayoq aniqlangan bo'lardi. </details>

📌 Chapter Summary

string, number, boolean — asosiy primitiv tiplar (kichik harf bilan). any — tip tekshiruvini o'chiradi (ehtiyot bo'lish kerak), unknown — xavfsizroq muqobil. strictNullChecks — null/undefinedning nazoratsiz aralashib ketishini oldini oladi. void — qiymat qaytarmaydi, never — hech qachon normal tugamaydi.

🎯 Key Takeaways

• Primitiv tiplar — har doim kichik harf bilan (string, number, boolean)
• anydan iloji boricha qoching, unknown ko'proq xavfsiz
• strictNullChecks — yangi loyihalar uchun tavsiya etiladi
• never — "bu yerga hech qachon yetib kelinmaydi" degan kuchli signal

⚡ Quick Cheat Sheet

index.ts
TypeScriptNusxalash
01let s: string = "matn";
02let n: number = 42;
03let b: boolean = true;
04let u: unknown = getValue();
05let nl: string | null = null;
06function log(): void { console.log("x"); }
07function fail(): never { throw new Error("x"); }

---