Chapter 10 — System vs User Prompt Farqi

Professional AI tizimlarida (ChatGPT interfeysida, API orqali ishlab chiqilgan ilovalarda va korporativ botlarda) promptlar hech qachon bitta umumiy matn sifatida yuborilmaydi. Ular qat’iy ikkita rolga bo‘linadi: System Prompt va User Prompt.

Ushbu bobda bu ikki tushunchaning fundamental farqlarini, nima uchun xavfsizlik cheklovlari aynan System Prompt'da belgilanishini va Prompt Injection (buzish) urinishlaridan qanday himoyalanishni o‘rganamiz.

---

1. System Prompt vs User Prompt Nima?

Simple Explanation (Sodda Tushuntirish)

• System Prompt — modelning butun suhbat davomidagi shaxsiyati, roli, global qoidalari va xavfsizlik chegaralaridir. Uni dasturchi o‘rnatadi va u oddiy foydalanuvchiga ko‘rinmaydi.
• User Prompt — foydalanuvchi tomonidan chatga yoziladigan joriy, aniq savol yoki topshiriqdir.

System promptni "tashkilot qonun-qoidalari va yo'riqnomasi", User promptni esa "mijozning hozirgi arizasi" deb tasavvur qilish mumkin.

Kattalashtirish

Why Does It Exist? (Nega U Mavjud?)

Agar siz bank ilovasida ishlovchi AI-maslahatchi yaratayotgan bo‘lsangiz, bot har doim xushmuomala bo‘lishi, faqat bank xizmatlari haqida gapirishi va mijozning shaxsiy parollarini hech kimga aytmasligi shart.

Agar System Prompt bo‘lmaganida, siz ushbu barcha qoidalarni har bir foydalanuvchi yozgan savolga qo‘lda qo‘shib yuborishga majbur bo‘lar edingiz — bu esa samarasiz va xavflidir.

System va User Prompt Qiyosiy Jadvali

⚠️ Common Mistake (Keng Tarqalgan Xato): System va User rollarini farqlamasdan, barcha qoidalarni har safar User prompt ichiga tiqib yuborish. Bu tokenlarni isrof qiladi va eng muhimi — foydalanuvchi o‘z xabari orqali ushbu qoidalarni osongina bekor qilib yuborishi mumkin bo‘lib qoladi.

📝 Practice Exercises (Amaliy Mashqlar)

🟢 Exercise 1 — Easy

Vazifa: Bolalar uchun ertak aytib beruvchi botning System promptini (rol: ertakchi bobo, ton: mehribon, taqiq: qo‘rqinchli sahnalar yo‘q) va bolaning 1 ta User savolini yozing.