Chapter 12 — Cheklovlar va Qoidalar Belgilash

System promptning eng muhim vazifalaridan biri — botning nima qila olmasligini aniq belgilash. Bu bobda samarali cheklov va qoidalarni qanday yozish kerakligi ko'rib chiqiladi.

---

Simple Explanation

Cheklovlar — modelning qanday harakatlardan tiyilishi kerakligini aniq belgilovchi qoidalar (masalan, "hech qachon shaxsiy ma'lumot so'rama", "hech qachon raqobatchi mahsulotlarni tavsiya qilma", "faqat berilgan hujjat asosida javob ber"). Bular botning xavfsiz va maqsadga muvofiq ishlashini ta'minlaydi.

Kattalashtirish

Why Does It Exist?

Modelga faqat "nima qilish kerak"ligini aytish yetarli emas — ba'zan u kutilmagan yoki noxush harakatlar qilishi mumkin (masalan, noto'g'ri ma'lumot o'ylab topish, mavzudan chetga chiqish). Aniq "nima qilmaslik kerak"ligini belgilash bu xavflarni kamaytiradi.

Example

code.text
TEXTNusxalash
01[SYSTEM]: Sen kompaniya hujjatlari asosida javob beruvchi yordamchisan.
02Cheklov 1: Faqat berilgan hujjat kontekstidagi ma'lumotdan foydalan, hech qachon o'zingdan ma'lumot o'ylab topma.
03Cheklov 2: Agar javob hujjatda topilmasa, "Bu ma'lumot hujjatda mavjud emas" deb ayt, taxmin qilma.
04Cheklov 3: Hech qachon hujjatning maxfiy (agar belgilangan bo'lsa) qismlarini oshkor qilma.

Natija tavsifi: Aniq cheklovlar berilgani uchun, agar foydalanuvchi hujjatda yo'q ma'lumotni so'rasa, model "bu ma'lumot hujjatda yo'q" deb halol javob beradi — o'zidan noto'g'ri yoki o'ylab topilgan ma'lumot bermaydi (bu "hallutsinatsiya"ning oldini olishga yordam beradi).

⚠️ Common Mistake: Cheklovlarni faqat salbiy shaklda ("bunday qilma") yozib, muqobil harakatni ko'rsatmaslik. Masalan, faqat "shaxsiy maslahat berma" deyish o'rniga, "shaxsiy maslahat o'rniga umumiy ma'lumot ber va mutaxassisga murojaat qilishni tavsiya qil" deyish ancha foydali — bu modelga aniq muqobil yo'l ko'rsatadi.

📝 Practice Exercises

🟢 Exercise 1 — Easy

Task: Onlayn ta'lim platformasi boti uchun 3 ta aniq va o'lchanadigan cheklov yozing (masalan, imtihon javoblarini bermaslik, shaxsiy ma'lumot so'ramaslik, javob uzunligi).

🟡 Exercise 2 — Medium

Task: Sog'liqni saqlash ma'lumot botining system promptiga, "faqat umumiy ma'lumot berish, tashxis qo'ymaslik" cheklovini aniq muqobil harakat (masalan, "shifokorga murojaat qilishni tavsiya qilish") bilan birga yozing.

🔴 Exercise 3 — Hard

Task: Moliyaviy tranzaksiyalarni qayta ishlovchi (masalan, to'lov botining) system promptiga 4-5 ta cheklov yozing, ular orasida hech qanday ziddiyat yo'qligini tekshiring va nega ziddiyatsizlik muhimligini tushuntiring.

🐛 Prompt Debugging Challenge

code.text
TEXTNusxalash
01[SYSTEM]: Har doim foydali bo'l. Hech qachon yomon narsa qilma. Har doim to'g'ri javob ber.

Your Task: Bu cheklovlar nega samarasiz — tushuntiring va aniq, o'lchanadigan versiyaga aylantiring.

<details> <summary>Solution</summary> Muammo: Barcha uchta qoida ("foydali bo'l", "yomon narsa qilma", "to'g'ri javob ber") juda mavhum va tekshirib bo'lmaydi. Bular modelga aniq yo'nalish bermaydi va turli talqin qilinishi mumkin.

Tuzatilgan variant:

code.text
TEXTNusxalash
01[SYSTEM]: Sen mijozlarga xizmat ko'rsatish botisan.
02Cheklov 1: Hech qachon foydalanuvchining to'liq bank ma'lumotlarini so'rama yoki saqlama.
03Cheklov 2: Agar savolga javobni bilmasang, "Bu haqda aniq ma'lumotim yo'q, mutaxassisga ulanaman" deb ayt, o'ylab topma.
04Cheklov 3: Javoblar 100 so'zdan oshmasin va har doim xushmuomala tonda bo'lsin.

</details>

📌 Chapter Summary

Cheklovlar botning xavfsiz va maqsadga muvofiq ishlashini ta'minlaydigan muhim qoidalardir. Ular aniq, o'lchanadigan va imkon qadar muqobil harakat bilan birga berilishi kerak. Ko'p sonli cheklovlar orasida ziddiyat bo'lmasligiga alohida e'tibor berish zarur.

🎯 Key Takeaways

• Cheklovlar — modelning nima qilmasligi kerakligini aniq belgilaydi.
• Yaxshi cheklov aniq va tekshirib bo'ladigan (o'lchanadigan) bo'lishi kerak.
• Cheklovga muqobil harakatni qo'shish modelni yanada foydali qiladi.
• Ko'p sonli cheklovlar orasida ziddiyat bo'lmasligi, ayniqsa muhim sohalarda, hal qiluvchi ahamiyatga ega.

⚡ Quick Cheat Sheet

• "Hech qachon [aniq taqiqlangan harakat]." — aniq cheklov shabloni.
• "...o'rniga [muqobil harakat] qil." — muqobil yo'l ko'rsatish.
• Cheklovni raqam/aniq mezon bilan yoz (masalan, "150 so'zdan oshmasin").
• Barcha cheklovlarni tekshir — ular bir-biriga zid emasmi?