Chapter 18 — Error Handling (try/catch)

Har qanday dastur ishlash jarayonida xatoliklarga duch kelishi mumkin. Bu bobda xatoliklarni qanday "ushlash" va boshqarishni o'rganamiz.

---

18.1 Xatolik nima va nima uchun uni boshqarish kerak?

Simple Explanation

Xatolik (error) — dastur kutilmagan holatga duch kelganda yuzaga keladi (masalan, mavjud bo'lmagan functionni chaqirish, noto'g'ri ma'lumot turi bilan ishlash).

Why Does It Exist?

Agar xatolik boshqarilmasa, butun dastur "yiqiladi" (crash bo'ladi) va foydalanuvchi hech qanday tushunarli xabar olmaydi.

Real-Life Analogy

🧯 try/catch — bu yong'in signalizatsiyasi: "xavfli" kod (try) ichida muammo yuz bersa, tizim uni ushlab qoladi (catch) va dastur butunlay "yonib ketishining" oldini oladi.

Example — xatolik boshqarilmagan holat

script.js
JavaScriptNusxalash
01console.log("Boshlanishi");
02 
03let result = undefinedFunction(); // ReferenceError
04 
05console.log("Bu qator hech qachon ishlamaydi");

Explanation

Xatolik yuz berganda, dastur o'sha yerda to'xtaydi, undan keyingi barcha kod ishlamay qoladi.

18.2 try / catch

Simple Explanation

try bloki ichida "xavfli" kod yoziladi, agar xatolik yuz bersa, catch bloki uni ushlab, dastur ishlashini davom ettirishga imkon beradi.

Example

script.js
JavaScriptNusxalash
01try {
02    let result = undefinedFunction();
03} catch (error) {
04    console.log("Xatolik yuz berdi: " + error.message);
05}
06 
07console.log("Dastur davom etmoqda");

Natija:

code.text
TEXTNusxalash
01Xatolik yuz berdi: undefinedFunction is not defined
02Dastur davom etmoqda

How It Works

1. try blokidagi kod bajariladi.
2. Agar xatolik yuz bersa, try blokidagi qolgan kod darhol to'xtaydi.
3. catch(error) bloki ishga tushadi, error — xatolik haqida ma'lumotga ega object.
4. catchdan keyingi kod odatdagidek davom etadi.

18.3 Error object'ining xususiyatlari

Jadval

Example

script.js
JavaScriptNusxalash
01try {
02    null.someProperty;
03} catch (error) {
04    console.log(error.name);    // "TypeError"
05    console.log(error.message); // "Cannot read properties of null..."
06}

18.4 finally bloki

Simple Explanation

finally — xatolik yuz berdimi yoki yo'qmi, har doim ishga tushadigan blok.

Example

script.js
JavaScriptNusxalash
01function readFile() {
02    try {
03        console.log("Fayl o'qilmoqda...");
04        throw new Error("Fayl topilmadi");
05    } catch (error) {
06        console.log("Xatolik: " + error.message);
07    } finally {
08        console.log("Fayl yopildi");
09    }
10}
11 
12readFile();

Natija:

code.text
TEXTNusxalash
01Fayl o'qilmoqda...
02Xatolik: Fayl topilmadi
03Fayl yopildi

💡 Key Idea
finally — odatda "tozalash" (cleanup) ishlari uchun ishlatiladi: fayl yopish, ulanishni uzish, loading holatini o'chirish va h.k. — xatolik bo'ladimi yo'qmi, bu ishlar baribir bajarilishi kerak.

18.5 throw — o'z xatoligingizni yaratish

Simple Explanation

throw — dasturchi o'zi maxsus xatolik yaratib, uni "otish" (chaqirish) imkonini beradi.

Example

script.js
JavaScriptNusxalash
01function divide(a, b) {
02    if (b === 0) {
03        throw new Error("Nolga bo'lish mumkin emas");
04    }
05    return a / b;
06}
07 
08try {
09    console.log(divide(10, 0));
10} catch (error) {
11    console.log(error.message); // "Nolga bo'lish mumkin emas"
12}

Explanation

throw new Error(...) — o'zimiz xohlagan sharoitda maxsus xatolik yaratish imkonini beradi, bu esa functionni "noto'g'ri" ma'lumot bilan ishlashdan himoya qiladi.

⚠️ Common Mistake
throwdan keyin kod darhol to'xtaydi (returnga o'xshab), shuning uchun throwdan keyingi qatorlar hech qachon bajarilmaydi.

18.6 ⚠️ Qiyin mavzu: Custom Error Classes

Simple Explanation

Ba'zida oddiy Error yetarli emas — turli xil xatolik turlarini bir-biridan ajratish kerak bo'ladi. Buning uchun Errordan meros oluvchi (Chapter 23'da chuqur o'rganiladi) maxsus Error class'lar yaratiladi.

Nega bu foydali?

Katta dasturlarda ko'plab turli xatoliklar bo'lishi mumkin: tarmoq xatoligi, validatsiya xatoligi, ruxsat xatoligi va h.k. Agar ularning barchasi oddiy Error bo'lsa, ularni bir-biridan ajratish qiyin bo'ladi.

Example

script.js
JavaScriptNusxalash
01class ValidationError extends Error {
02    constructor(message) {
03        super(message);
04        this.name = "ValidationError";
05    }
06}
07 
08function checkAge(age) {
09    if (age < 0) {
10        throw new ValidationError("Yosh manfiy bo'lishi mumkin emas");
11    }
12    return age;
13}
14 
15try {
16    checkAge(-5);
17} catch (error) {
18    if (error instanceof ValidationError) {
19        console.log("Validatsiya xatoligi: " + error.message);
20    } else {
21        console.log("Boshqa xatolik: " + error.message);
22    }
23}

How It Works

1. ValidationError — Errordan meros oladi (extends Error).
2. super(message) — ota-klass (Error)ning constructor'ini chaqiradi.
3. error instanceof ValidationError — xatolik aynan shu turdami, deb tekshiradi.

🔗 Connection
Bu mavzu to'liq tushunish uchun Chapter 22 (Classes) va Chapter 23 (Inheritance)ni bilish kerak bo'ladi — ular hali oldinda.

18.7 Bir nechta xatolik turini boshqarish

Example

script.js
JavaScriptNusxalash
01function processData(data) {
02    if (typeof data !== "string") {
03        throw new TypeError("Ma'lumot string bo'lishi kerak");
04    }
05    if (data.length === 0) {
06        throw new RangeError("Ma'lumot bo'sh bo'lmasligi kerak");
07    }
08    return data.toUpperCase();
09}
10 
11try {
12    processData("");
13} catch (error) {
14    if (error instanceof TypeError) {
15        console.log("Type xatoligi: " + error.message);
16    } else if (error instanceof RangeError) {
17        console.log("Range xatoligi: " + error.message);
18    } else {
19        console.log("Noma'lum xatolik: " + error.message);
20    }
21}

📝 Practice Exercises

🟢 Exercise 1 — Easy

Task:
try/catch yordamida mavjud bo'lmagan variable'ni chiqarishga urinib ko'ring va xatolikni ushlab, konsolga "Xatolik ushlandi" deb chiqaring.
Required Concepts:

• try/catch
  Hint:
  try ichida hech qachon e'lon qilinmagan variable'ni console.log qiling.

🟡 Exercise 2 — Medium

Task:
checkPassword(password) function yozing — agar parol 8 belgidan kam bo'lsa, throw new Error(...) orqali xatolik yarating, try/catch bilan ushlab, tushunarli xabar chiqaring.
Required Concepts:

• throw
• try/catch
  Hint:
  if (password.length < 8) { throw new Error("..."); }

🔴 Exercise 3 — Hard

Task:
Ikkita custom error class yarating: NetworkError va ValidationError (ikkalasi ham Errordan meros olsin). fetchData(url) nomli function yozing — agar url bo'sh bo'lsa ValidationError, agar url "http" bilan boshlanmasa NetworkError chiqarsin. try/catch bilan har ikkala holatni alohida-alohida boshqaring.
Required Concepts:

• Custom Error classes
• instanceof
• throw
  Hint:
  Chapter 18.6'dagi ValidationError misolidan namuna oling.

🔮 Predict the Output

script.js
JavaScriptNusxalash
01function test() {
02    try {
03        console.log("A");
04        throw new Error("Xato");
05        console.log("B");
06    } catch (error) {
07        console.log("C");
08    } finally {
09        console.log("D");
10    }
11    console.log("E");
12}
13 
14test();

🧠 Think first! Javobni ko'rishdan oldin kamida 30 soniya o'ylang.

<details> <summary>Answer</summary> A C D E

Why?
"A" chiqadi, keyin throw ishga tushib, try blokini darhol to'xtatadi ("B" hech qachon chiqmaydi). catch bloki ishga tushib "C" chiqadi. finally — har doim ishga tushadi, "D" chiqadi. Xatolik ushlab olingani uchun (function "yiqilib" ketmagani uchun), function davom etadi va "E" ham chiqadi.

</details>

🐛 Debugging Challenge

Quyidagi kodda muammo bor:

script.js
JavaScriptNusxalash
01function getUser(id) {
02    if (!id) {
03        throw "ID berilmagan"; // string sifatida throw qilinmoqda
04    }
05    return { id: id, name: "Test User" };
06}
07 
08try {
09    getUser();
10} catch (error) {
11    console.log(error.message); // undefined chiqadi
12}

Your Task:

• Muammoni aniqlang.
• Nima uchun error.message undefined ekanini tushuntiring.
• Kodni tuzating.

<details> <summary>Solution</summary> Muammo: `throw "ID berilmagan"` — oddiy string "otilmoqda", Error object emas. Stringlarning `.message` propertysi yo'q, shuning uchun `error.message` — `undefined`.

Yechim:

script.js
JavaScriptNusxalash
01function getUser(id) {
02    if (!id) {
03        throw new Error("ID berilmagan");
04    }
05    return { id: id, name: "Test User" };
06}
07 
08try {
09    getUser();
10} catch (error) {
11    console.log(error.message); // "ID berilmagan"
12}

⚠️ Best Practice: throw qilishda har doim new Error(...) (yoki undan meros olgan class) ishlatish tavsiya etiladi, oddiy string yoki boshqa qiymat emas.

</details>

📌 Chapter Summary

• try/catch — xatolikni ushlab, dastur "yiqilib ketishining" oldini oladi.
• finally — xatolik bo'ladimi yo'qmi, har doim ishga tushadi.
• throw — o'z xatoligingizni yaratish va "otish" imkonini beradi.
• Custom Error class'lar — turli xatolik turlarini bir-biridan ajratish uchun ishlatiladi.
• instanceof — xatolik qaysi turga tegishli ekanini tekshiradi.

🎯 Key Takeaways

• Har doim throw new Error(...) ishlating, oddiy string emas.
• finally — tozalash ishlari (cleanup) uchun ideal joy.
• error.message, error.name — xatolik haqida foydali ma'lumot beradi.
• Custom Error class'lar katta loyihalarda xatoliklarni tartibli boshqarishga yordam beradi.
• try/catch faqat sinxron kodda ishlaydi — asinxron kod uchun Chapter 27-28'da boshqa usullarni ko'ramiz.

⚡ Quick Cheat Sheet

script.js
JavaScriptNusxalash
01try {
02    // xavfli kod
03    throw new Error("Xabar");
04} catch (error) {
05    console.log(error.message);
06} finally {
07    console.log("Har doim ishga tushadi");
08}
09 
10class MyError extends Error {
11    constructor(message) {
12        super(message);
13        this.name = "MyError";
14    }
15}

---